strona główna > uczelnia > gazeta AMG > kwiecień 2005 > Jubileusz Akademii Medycznej w Gdańsku. 70. rocznica powołania pierwszej akademickiej uczelni medycznej w Gdańsku

Gazeta AMG

WERSJA ASCII Spis treści kwiecień 2005


Jubileusz Akademii Medycznej w Gdańsku. 70. rocznica powołania pierwszej akademickiej uczelni medycznej w Gdańsku

Mariusz M. Żydowo

Dnia 13 kwietnia 1935 roku odbyła się w Dworze Artusa uroczystość powołania przez Senat Wolnego Miasta Gdańska uczelni nazwanej Staatliche Akademie für Praktische Medizin zu Danzig. Poprzedziła tę uroczystość uchwała Senatu Wolnego Miasta z dnia 4 grudnia 1934 roku.

Działo się to wkrótce po zdobyciu większości w Senacie przez niemiecką partię narodowo-socjalistyczną (NSDAP) i przybyciu do Gdańska bliskiego, zaufanego współpracownika Adolfa Hitlera - Artura Greisera, który stał się prezydentem Senatu Wolnego Miasta Gdańska. Objął on również funkcję przewodniczącego kuratorium "Państwowej Akademii Praktycznej Medycyny w Gdańsku", zaraz po jej powołaniu. W uroczystości 13 kwietnia wzięli udział nie tylko przedstawiciele ówczesnego Senatu Wolnego Miasta Gdańska, ale także ministra Rzeszy Niemieckiej z Berlina, rektorzy uniwersytetów w Królewcu i we Wrocławiu, prezes Izby Lekarskiej Wolnego Miasta Gdańska oraz mianowani świeżo profesorowie nowej akademii, którzy już 15 kwietnia mieli rozpocząć wykłady dla 50. studentów przyjętych na wiosenny semestr roku akademickiego 1934/35.

Uroczystość rozpoczęło przemówienie, które wygłosił senator, kierownik wydziału Senatu do spraw zdrowia i polityki ludnościowej dr Helmuth Kluck. Ten lekarz urodzony w Gdańsku w roku 1894, poza prowadzoną działalnością polityczną i administracyjną, był asystentem na oddziale chorób wewnętrznych ówczesnego szpitala miejskiego (obecnego Akademickiego Centrum Klinicznego AMG przy ul. Dębinki 7) a w okresie tworzenia Staatliche Akademie für Praktische Medizin zu Danzig powołano go na stanowisko docenta tej uczelni z obowiązkiem wykładania medycyny społecznej, nauki o dziedziczeniu i ochronie czystości rasowej. Został również pierwszym dyrektorem nowo powołanej uczelni.

Drugim mówcą był prezes Izby Lekarskiej Wolnego Miasta Gdańska dr Norbert Appaly. Także i ten tekst, zatytułowany Die Danziger Ärzteschaft grüsst ihre neue Akademie jest pełen nacjonalistycznych niemieckich akcentów. Po wygłoszeniu poglądów o roli narodowo-socjalistycznych lekarzy, o tym, czym nowa akademia powinna być i będzie, autor kończy wezwaniem, aby "... była ona również opoką niemieckiego ducha na Wschodzie!...".

Wychodzące w Berlinie czasopismo Die Medizinische Welt poświęciło cały zeszyt nr 15, 9. rocznika, datowany 13 kwietnia 1935 r., otwarciu Akademii Praktycznej Medycyny w Gdańsku. Zeszyt otwiera "motto" podpisane przez redakcję o następującej treści: Dnia 13 kwietnia zostanie uroczyście otwarta Państwowa Akademia Praktycznej Medycyny w Gdańsku, przez co Niemieckość na Wschodzie dozna nowego wzmocnienia. Dla uczczenia tego dnia "Die Medizinische Welt" wydało specjalny numer okolicznościowy. W tym okolicznościowym zeszycie znalazły się wyżej wspomniane teksty przemówień Helmutha Klucka - pierwszego kierownika (jeszcze nie rektora) akademii, Norberta Appaly'a - prezesa Gdańskiej Izby Lekarskiej, a także pierwsza część spojrzenia wstecz na historię gdańskiej medycyny autorstwa dr. Paula Ziegenhagena, mianowanego wówczas profesorem historii medycyny w nowo powołanej akademii. Znalazły się w tym zeszycie również fotografie 12 osób powołanych przez ministerstwo oświaty Rzeszy Niemieckiej na stanowiska nauczycieli w gdańskiej Akademii Praktycznej Medycyny. Wśród tych fotografii centralne miejsce zajmuje postać Helmutha Klucka w czarnym mundurze SS z hitlerowską swastyką na lewym ramieniu.

Ryc. 1. Budynek administracyjny Szpitala Miejskiego w Gdańsku w roku 1911, wkrótce po ukończeniu budowy. Obecnie budynek nr 1 SPSK Nr 1 Centrum Klinicznego AMG przy ul. Dębinki 7 (karta pocztowa ze zbiorów Biblioteki Gdańskiej PAN, reprodukowana na stronie internetowej AMG)
Ryc. 1. Budynek administracyjny Szpitala Miejskiego w Gdańsku w roku 1911, wkrótce po ukończeniu budowy. Obecnie budynek nr 1 SPSK Nr 1 Centrum Klinicznego AMG przy ul. Dębinki 7 (karta pocztowa ze zbiorów Biblioteki Gdańskiej PAN, reprodukowana na stronie internetowej AMG)
Gdańska Akademia Praktycznej Medycyny była przeznaczona dla studentów, którzy przedkliniczne studia zaliczyli w którymś z niemieckich uniwersytetów, a stwarzała szczególnie korzystne warunki do odbycia praktycznego klinicznego szkolenia w klinikach utworzonych na bazie szpitalnych oddziałów szpitala miejskiego (Das Städtische Krankenhaus) wybudowanego w latach 1907-1911, a rozbudowanego po 1921 roku, przy obecnej ul. Dębinki (ówcześnie Delbrückallee) (ryc. 1), szpitala położnictwa i chorób kobiecych przy obecnej ul. Klinicznej (ówcześnie Schellmühler Weg) (ryc. 2) oraz szpitali Sióstr Diakonisek i szpitala ortopedycznego w innych dzielnicach miasta.
Ryc. 2. Budynek Kliniki Chorób Kobiecych, widok z około 1935 roku. Spalony w 1945 roku. Obiekt przy ul. Klinicznej, obecnie należy do SPSK Nr 1 Akademickiego Centrum Klinicznego AMG (repordukcja ze strony internetowej AMG)
Ryc. 2. Budynek Kliniki Chorób Kobiecych, widok z około 1935 roku. Spalony w 1945 roku. Obiekt przy ul. Klinicznej, obecnie należy do SPSK Nr 1 Akademickiego Centrum Klinicznego AMG (repordukcja ze strony internetowej AMG)
Organizatorzy akademii obliczali, że w sumie istniało wówczas w Gdańsku około 1500 łóżek szpitalnych, które mogą być dostępne dla celów praktycznego szkolenia studentów medycyny. Utworzono również katedrę higieny i bakteriologii, którą stał się Państwowy Instytut Higieny kierowany przez prof. Gerarda Wagnera, a mieszczący się w budynku na rogu obecnej alei Zwycięstwa i ul. Skłodowskiej-Curie, zbudowanym we wczesnych latach XX wieku przez zgromadzenie Ojców Pallotynów dla potrzeb religijnych. Instytut Higieny włączono do powstałej Akademii Medycznej, nauczano tam bakteriologii i higieny obok prowadzenia normalnych użytkowych badań dla potrzeb szpitala i miasta.

Ryc. 3. Budynek przy ul. Wałowej 14, będący siedzibą oddziału Senatu Wolnego Miasta Gdańska ds. zdrowia i polityki ludnościowej. W latach 1935-45 mieścił również administrację, rektorat i dziekanat Medizinische Akademie Danzig. Spalony w 1945 roku, po odbudowaniu użytkowany przez różne instytucje publicznej opieki zdrowotnej
Ryc. 3. Budynek przy ul. Wałowej 14, będący siedzibą oddziału Senatu Wolnego Miasta Gdańska ds. zdrowia i polityki ludnościowej. W latach 1935-45 mieścił również administrację, rektorat i dziekanat Medizinische Akademie Danzig. Spalony w 1945 roku, po odbudowaniu użytkowany przez różne instytucje publicznej opieki zdrowotnej
Do roku 1939 gdańska Akademia Praktycznej Medycyny nie miała uprawnień przeprowadzania lekarskich egzaminów dyplomowych. Dla dopuszczenia do państwowego egzaminu lekarskiego, składanego na wydziałach lekarskich w Niemczech, zaliczano jedynie dwa kliniczne semestry studiów odbywanych w Gdańsku. Pozostałe 4 semestry student musiał zaliczyć na którymś z wydziałów lekarskich w Niemczech. Administracja nowo utworzonej akademii, biura jej kierownictwa i sekretariat znalazły się w budynku przy ul. Wałowej 14 (ówcześnie Wallgasse), gdzie również mieścił się wydział do spraw zdrowia i polityki ludnościowej Senatu Wolnego Miasta Gdańska (ryc. 3).

Rok po powołaniu Akademii Praktycznej Medycyny nastąpiły dość istotne zmiany personalne w zespole nauczającym. Helmuth Kluck zrezygnował w 1936 roku z kierowania nową uczelnią, przyjął propozycję objęcia stanowiska organizatora i kierownika urzędu do spraw zdrowia w cesarstwie Persji i wyjechał do Iranu. W tym samym czasie opuścił Gdańsk mianowany niedawno profesorem anatomii patologicznej i sekretarzem generalnym akademii dr W. Büngeler, który objął profesorskie stanowisko w Sao Paulo i wyjechał do Brazylii. Sukcesorem H. Klucka zarówno na stanowisku dyrektora Akademii Praktycznej Medycyny jak i kierownika wydziału do spraw zdrowia i polityki ludnościowej w Senacie Wolnego Miasta Gdańska został od 1937 roku również rodowity gdańszczanin, Erich Grossmann. W czasie powoływania akademii był senatorem Wolnego Miasta, działaczem NSDAP i pracował w klinice chorób kobiecych. Urodził się w Gdańsku w 1902 roku jako syn podoficera armii pruskiej, tutaj ukończył szkołę, poczym studiował medycynę i został promowany na doktora medycyny w Würzburgu w 1925 roku. Następnie kształcił się w dziedzinach medycyny społecznej, higieny i chorób kobiecych. Po powrocie do Gdańska i podjęciu działalności politycznej, zapewne dobrze zasłużył się dla niemieckiej partii narodowo-socjalistycznej, bowiem jeszcze przed wybuchem wojny, w kwietniu 1939 roku, został odznaczony przez samego Adolfa Hitlera "złotą odznaką honorową ruchu narodowo-socjalistycznego" . Po przejęciu stanowisk uprzednio sprawowanych przez H. Klucka, Erich Grossmann objął również obowiązki wykładania gdańskim studentom medycyny wiedzy o dziedziczności i higienie rasowej. Zorganizował instytut tych dyscyplin (Institut für Erbbiologie und Rassenhygiene), który umieszczono we wspomnianym już budynku przy ul. Wałowej 14.

W roku 1940, już podczas trwania II wojny światowej i po rzeczywistym przyłączeniu Gdańska do hitlerowskiej Rzeszy Niemieckiej, w Akademii Medycznej podjęto intensywne działania zmierzające do utworzenia w Gdańsku pełnego studium medycyny. Sprowadzono z różnych uniwersytetów niemieckich docentów i profesorów nieklinicznych specjalności, którym powierzono odpowiednie katedry i polecono zorganizowanie poszczególnych instytutów. Rudolf Spanner objął katedrę anatomii i embriologii, zorganizował instytut tego przedmiotu w budynkach przy obecnej alei Zwycięstwa / róg ul. Skłodowskiej-Curie. Zaadaptowano i wybudowano pomieszczenia do prowadzenia ćwiczeń prosektoryjnych, w instytucie tym nauczano, podobnie jak w wielu innych wydziałach lekarskich tego czasu, zarówno anatomii makroskopowej jak i mikroskopowej (histologii) oraz embriologii. Instytutem fizjologii, zlokalizowanym w tych samych budynkach, w których mieścił się instytut anatomii, kierowało kolejno dwóch profesorów: profesor nadzwyczajny Max Schneider w latach 1940-1943 oraz profesor zwyczajny Rudolf Thauer od 1944 r. do końca istnienia niemieckiej akademii w 1945 roku. Formalnie pracownikiem instytutu fizjologii był również docent Hans du Mont, który wykładał przedmiot "chemia fizjologiczna". Kiedy wcielono go do wojska, od 1944 roku, na wykłady chemii fizjologicznej dojeżdżał do Gdańska prof. Robert Ammon, wówczas profesor na uniwersytecie w Królewcu, znany autor wydawanych kilkakrotnie podręczników o enzymach, hormonach i witaminach. Katedrę farmakologii w nowo tworzonym pełnym wydziale lekarskim w Gdańsku objął pochodzący z Kilonii prof. Werner Koll. Katedrę medycyny sądowej objął Otto Schmidt, który zajmował się również historią medycyny. Opuszczonym w 1936 roku przez W. Büngelera instytutem patologii kierował do 1941 roku Friedrich Feyrter, a od roku 1941 August Terbrügger. Powołano również na profesora Hermanna Albrechta, kierującego od 1937 roku centralnym instytutem rentgenologii w zespole gdańskiego szpitala miejskiego, na terenie którego zorganizowana była większość klinik i instytutów klinicznych akademii. Studenci pierwszych lat na zajęcia z takich przedmiotów obowiązkowych jak: zoologia, botanika, chemia, fizyka uczęszczali do placówek Politechniki Gdańskiej.

Tak więc w roku 1940 przekształcono funkcjonującą przez 5 poprzednich lat Staatliche Akademie für Praktische Medizin zu Danzig, w pełne studium akademickie medycyny i zmieniono jej nazwę na Medizinische Akademie Danzig (w skrócie MAD), rozpoczęto przyjmowanie studentów również na pierwszy rok studiów oraz zmieniono podział roku akademickiego na trymestralny. Ministerstwo Nauki, Wychowania i Kształcenia Narodowego w Berlinie podniosło stanowisko dyrektora MAD do godności rektora. Rektorem pozostał Erich Grossmann, którego mianowano profesorem. Sekretariat akademii, dziekanat, rektorat i wszystkie placówki administracyjne znalazły się przy ul. Wałowej 14b, w rozbudowanym kompleksie budynku, który mieścił wspomniany uprzednio Institut für Erbbiologie und Rassenhygiene, a w okresie istnienia Wolnego Miasta Gdańska był siedzibą wydziału Senatu do spraw zdrowia i polityki ludnościowej. Wydział lekarski akademii zyskał prawo nadawania stopni naukowych. W okresie niespełna 5 lat istnienia MAD przeprowadzono szereg promocji doktorskich a także przewodów habilitacyjnych, w wyniku których uznano za docentów i "Privat-Dozenten" znaczną liczbę miejscowych, gdańskich lekarzy pracujących w akademii, jak i lekarzy z innych miast. Pewną ciekawostką może być fakt, że docentami uznano kilku ordynatorów szpitali w Bydgoszczy, którym potem powierzano obowiązki nauczycielskie. Pierwsza promocja na doktora medycyny w Gdańsku odbyła się 6 kwietnia 1940 roku, a dotyczyła Wernera Fiermanna, który przedstawił dysertację zatytułowaną Hygienische Erfahrungen bei der Gewinnung von Meerwasser zu Trinkkuren.

Srebrzysko 1946 r. (fot. Zbigniew Kamiński)
Srebrzysko 1946 r. (fot. Zbigniew Kamiński)
Interesujący dla współczesnej gdańskiej społeczności lekarskiej może być fragment historii MAD dotyczący szpitala na Srebrzysku (Silberhammer) i jego powiązań z akademią. W okresie Wolnego Miasta Gdańska, znajdująca się tam rezydencja i posiadłość ziemska została przystosowana na potrzeby przytułku dla epileptyków i psychicznie chorych, którego oficjalna nazwa brzmiała: Staatliche Fürsorgeanstalt für Epileptiker und Idioten, Landarme und Korrigenden. Zakład ten zatrudniał dwóch lekarzy i dysponował 240 miejscami. W tym samym czasie oddział psychiatryczny szpitala miejskiego (późniejsza klinika psychiatryczna) dysponował 52 miejscami dla chorych.
Srebrzysko 1946 r. (fot. Zbigniew Kamiński)
Srebrzysko 1946 r. (fot. Zbigniew Kamiński)
Powszechną praktyką było, że pacjenci oddziału psychiatrycznego szpitala miejskiego, po krótkim tam pobycie i leczeniu, byli przenoszeni do zakładu na Srebrzysku. W roku 1941 przystąpiono również w Gdańsku do realizacji zaplanowanego odgórnie ogólnoniemieckiego programu eutanazji chorych psychicznie. Pacjentów zakładu na Srebrzysku, jak i innych zakładów psychiatrycznych na Pomorzu wywieziono do Saksonii, gdzie zostali zgładzeni. Władze MAD postanowiły w miejscu opróżnionego zakładu na Srebrzysku urządzić nową klinikę ortopedyczną. W tym celu powołano w roku 1942 na katedrę ortopedii Hermanna Watermanna z Fromborka (Frauenburg), pracującego tam od 1927 roku w szpitalu Coppernicus-Haus, ortopedę, habilitowanego w 1938 roku na wydziale lekarskim uniwersytetu w Królewcu. W krótkim czasie przebudowano i rozbudowano budynki na Srebrzysku, przystosowując je do potrzeb nowoczesnej na ówczesne czasy ortopedycznej i rehabilitacyjnej placówki leczniczej, prowadzącej nauczanie studentów medycyny a także szkołę gimnastyki leczniczej. Zapewne na szybkość tej adaptacji miała wpływ potrzeba leczenia narządów ruchu nie tylko u cywilnych pacjentów, ale u coraz liczniejszych rannych wojskowych. Klinika ortopedyczna działała na Srebrzysku niemal do ostatnich dni przed wkroczeniem do Gdańska armii radzieckiej i polskiej w marcu 1945 roku. Przedtem ewakuowano większość leżących tam chorych drogą morską na zachód do Szlezwiku-Holsztynu, ewakuowała się również znaczna część personelu kliniki i jej kierownik.

Po przetoczeniu się w roku 1945 przez Gdańsk walk frontu radziecko-niemieckiego, towarzyszącemu temu zdarzeniu nawałowi uciekinierów, ogromowi zniszczeń, rabunków, przemieszczaniu się ludności różnego pochodzenia i po okresie bezprawia, obiekt na Srebrzysku dostał się we władanie organizującej się na miejscu Medizinische Akademie Danzig, polskiej Akademii Lekarskiej w Gdańsku. Pierwsi studenci nowej uczelni brali udział w odgruzowywaniu i zabezpieczaniu Srebrzyska, a następnie obiekt ten przekazano Bratniej Pomocy Studentów Akademii Lekarskiej w Gdańsku. Powstało "Osiedle Akademickie Bratniej Pomocy Studentów Akademii Lekarskiej w Gdańsku "Srebrzysko", działające przez kilka powojennych lat jako miejsce dające schronienie przybywającym licznie do Gdańska studentom medycyny, a później również stomatologii i farmacji. Dalsze losy tego pięknie położonego obiektu w ciągu minionego półwiecza były dość urozmaicone, obecnie jest tam szpital dla psychicznie i nerwowo chorych, na bazie którego działa Klinika Psychiatrii Rozwojowej, Zaburzeń Psychotycznych i Wieku Podeszłego Akademii Medycznej w Gdańsku.

Opisana wyżej niemiecka uczelnia medyczna działała w Gdańsku niespełna 10 lat, przez ostatnich 5 lat była uczelnią z pełnym wydziałem lekarskim i uprawnieniami akademickimi obowiązującymi w niemieckim systemie szkolnictwa wyższego. Był to jeden z dwóch wydziałów lekarskich na terenie ówczesnej Rzeszy Niemieckiej, który nie był częścią uniwersytetu; drugim był znacznie wcześniej utworzony wydział lekarski w Düsseldorfie, stanowiący oddzielną od uniwersytetu uczelnię. Medizinische Akademie Danzig swoją działalność dydaktyczną zakończyła na przełomie lat 1944/1945. Wówczas bowiem znaczną część personelu oraz studentów wcielono do różnych jednostek wojska niemieckiego, nie tylko na stanowiska wojskowej służby sanitarnej. Przez Gdańsk przetaczała się ogromna fala uchodźców uciekających przed zbliżającym się od wschodu frontem i nacierającymi wojskami radzieckimi. Wkrótce także znaczna część mieszkańców Gdańska stała się uchodźcami uciekającymi drogą lądową i morską w kierunku zachodnim. Wyjechała także część personelu dydaktycznego akademii, niektórzy - zwłaszcza lekarze i profesorowie klinik - pozostali i opuszczali Gdańsk po zakończeniu działań wojennych. Różnie układały się powojenne losy ludzi pracujących w MAD. Niektórzy znaleźli pracę w uczelniach na terenie Niemiec zachodnich, inni w medycznych instytucjach pozaakademickich. Odmienne były koleje losu rektora Ericha Grossmanna. Po ucieczce z Gdańska przed marcem 1945 roku, znalazł się w angielskiej strefie okupacyjnej Niemiec, gdzie - jako oficer SS - dostał się do obozu jeńców wojennych w Fischbeck pod Hamburgiem. Po pewnym czasie władze polskie wystąpiły o wydanie go z zamiarem poddania procesowi sądowemu w Gdańsku. Pertraktacje na ten temat trwały dość długo i w czasie tych pertraktacji E. Grossmann popełnił samobójstwo na terenie obozu w 1948 roku. Niewiele wiemy o tym, jaki był udział samego Grossmanna i innych lekarzy z MAD w utworzeniu i działaniu w Gdańsku "Sądów zdrowia dziedzicznego" (Erbgesundheitsgerichte). Można jednak przypuszczać, że wieloletni wykładowca przedmiotu Erbkunde und Rassenhygiene mógł mieć w tym swój udział. Być może obawa przed odpowiedzialnością za działalność tych zbrodniczych instytucji sądowych skłoniła rektora MAD do popełnienia samobójstwa. Inny członek SS, który był profesorem MAD - Rudolf Spanner, przeszedł pomyślnie w Niemczech zachodnich "proces denazyfikacji", pracował jako asystent a potem profesor anatomii na uniwersytecie w Kolonii. W Polsce zyskał złą sławę głównie za sprawą książki Zofii Nałkowskiej "Medaliony". Znalazł się tam literacki opis domniemanej produkcji mydła z tłuszczu ludzkiego pozyskiwanego w prosektorium gdańskiego instytutu anatomii, kierowanego przez profesora Spannera. Sprawa ta nie została definitywnie i bezstronnie wyjaśniona, a bez takiego bezstronnego wyjaśnienia nie może być poddana ocenie moralnej.

Na materialnej bazie, częściowo zniszczonej, pozostałej po Medizinische Akademie Danzig, powstała w krótkim czasie Akademia Lekarska w Gdańsku; jej nazwę zmieniono w 1950 roku na Akademia Medyczna w Gdańsku. O wartości i zapale ludzi, którzy stanowili intelektualną bazę, na której powstawała od nowa w 1945 roku gdańska akademicka uczelnia medyczna, może świadczyć fakt, że w tym przełomowym dla historii Gdańska roku, w miarę normalne zajęcia dla studentów pierwszego roku medycyny rozpoczęły się w niespełna sześć miesięcy po przetoczeniu się frontu walk okrutnej wojny światowej, zdobyciu Gdańska przez armię radziecką i po spaleniu miasta.

W roku, w którym mija 60 lat od tamtych wydarzeń, warto spojrzeć na wcześniejsze dzieje kształcenia lekarzy i nauczania medycyny w naszym mieście. Sądzę, że należy wspomnieć Katedrę Anatomii i Medycyny w Gdańskim Gimnazjum Akademickim (Gymnasium Academicum sive illustre) istniejącą od 1580 r. do 1812 r. przez 232 lata. Wiemy, że w Gdańsku istniał Cech Chirurgów w latach 1454 - 1820, w warsztatach mistrzowskich którego kształcili się adepci tego rzemiosła. Powinniśmy również pamiętać o opisanej wyżej Medizinische Akademie Danzig, która działała wprawdzie krótko i w burzliwym okresie dziejów Gdańska i całej Europy, ale była pierwszą w Gdańsku w pełni akademicką uczelnią medyczną. Rozpoczęła swoją działalność przed 70. laty jako Staatliche Akademie für Praktische Medizin w Wolnym Mieście Gdańsku.







Redakcja Gazety AMGStrony realizowane w systemie CMS ReMedium

Strona główna | Aktualności | Gazeta AMG | Uczelnia | Biblioteka | Studia
Informator AMG | Internet | Obsługa informatyczna | Kontakt
<< Wstecz Copyright © Akademia Medyczna w Gdańsku 1996 - 2003.